375 lat temu, w czerwcu 1651 roku w lasach w pobliżu Królikowa (gm. Grodziec, powiat koniński) wybuchło największe w dziejach Wielkopolski powstanie chłopskie. Należy ono do istotnych, choć dziś mało znanych wydarzeń społecznych w naszej historii. Według historyków uczestniczyło w nim około 2000 chłopów z dóbr należących do opactwa cysterskiego w Lądzie. Było to najliczniejsze zbrojne wystąpienie chłopów w dziejach regionu.
Powstanie wybuchło po tym, gdy opat Jan Zapolski, przystępując do budowy nowego kościoła w Lądzie, nałożył na chłopów w dobrach klasztornych nowe ciężary oraz zażądał dodatkowej pracy przy rozbiórce starej świątyni i zwózce materiałów budowlanych. Wywołało to niezadowolenie wśród chłopów. Dodatkowo chłopskiemu buntowi sprzyjała działalność spiskowa wysłanników Bohdana Chmielnickiego, którzy próbowali wszczynać powstania chłopskie w różnych częściach kraju, aby odciążyć tym powstanie kozackie na Ukrainie.
Należy zaznaczyć, że w połowie XVII wieku dobra klasztoru cystersów w Lądzie należały do największych kompleksów majątkowych w Wielkopolsce. Obejmowały liczne wsie zamieszkane przez chłopów zobowiązanych do odrabiania pańszczyzny i innych świadczeń na rzecz klasztoru. Sytuacja ludności wiejskiej stawała się coraz trudniejsza. W całej Rzeczypospolitej obserwowano wzrost obciążeń feudalnych, a właściciele majątków – zarówno świeccy, jak i kościelni – starali się zwiększać dochody. W dobrach lądzkich szczególne niezadowolenie wywoływało zwiększanie powinności chłopskich przez opata Jana Zapolskiego. W tym samym czasie opat rozpoczął ambitne przedsięwzięcia budowlane, związane z przebudową i rozbudową opactwa, co wymagało znacznych nakładów finansowych. Nastroje buntu wzmacniały wydarzenia rozgrywające się w innych częściach Rzeczypospolitej. Od 1648 roku trwało powstanie kozackie pod wodzą Bohdana Chmielnickiego, które pokazało, że wystąpienie przeciw dotychczasowemu porządkowi społecznemu jest możliwe. Wśród chłopów krążyły pogłoski o nadchodzących zmianach i osłabieniu władzy panów.
Powstanie chłopskie w Królikowie wybuchło w szczególnym momencie. W czerwcu 1651 roku większość wielkopolskiej szlachty uczestniczyła w wyprawie wojennej przeciw Kozakom, zakończonej bitwą pod Beresteczkiem. Mogło się wydawać, że lokalne siły zdolne do stłumienia buntu są osłabione.
Na czele ruchu stanęli Wojciech Kołakowski i Piotr Grzybowski. W krótkim czasie udało im się zgromadzić około dwóch tysięcy chłopów z okolicznych wsi należących do opactwa. Była to liczba niezwykle duża jak na warunki XVII-wiecznej Wielkopolski. Miejscem koncentracji buntowników były lasy w okolicach Królikowa. Teren ten sprzyjał ukrywaniu się i organizowaniu oddziałów. Powstańcy liczyli prawdopodobnie na rozszerzenie ruchu na kolejne wsie i pozyskanie nowych uczestników.
Bunt nie rozwinął się jednak w długotrwałą kampanię wojskową. Cysterski opat Jan Zapolski wykazał się dużą energią organizacyjną. Według badań historycznych zdołał zgromadzić oddziały złożone z lokalnej szlachty, służby dworskiej oraz ludzi związanych z Kościołem. Następnie podjął działania przeciwko chłopom jeszcze zanim ruch objął większy obszar.
Szybko jeden z przywódców buntu – Wojciech Kołakowski został pojmany. Ujawniono również plany działań powstańczych. Wówczas drugi dowódca ruchu, rotmistrz Piotr Grzybowski rozpoczął walkę. Zorganizował obóz w lesie koło Królikowa, skąd podejmował zbrojne napady na okoliczne dwory i majątki. Ponieważ wojska królewskie znajdowały się w tym czasie na Ukrainie zaangażowane w wojnie z Kozakami, dla stłumienia buntu biskup poznański Kazimierz Czartoryski przysłał oddział złożony z 300 dragonów, a brat królewski Karol Waza, oddział 200 jeźdźców. Na czele wojsk stanął opat Jan Zapolski, który uderzył na obóz powstańczy doszczętnie go niszcząc. Większość chłopów ratowała się ucieczką.
Starcie zakończyło się klęską powstańców. Siły opata Jana Zapolskiego rozbiły zgromadzone oddziały chłopskie, a przywódcy buntu zostali schwytani. Dzięki szybkim działaniom władz klasztornych nie doszło do zajęcia miast ani większych ośrodków administracyjnych. Szczególną postacią wydarzeń okazał się opat Jan Zapolski. W historii zapisał się nie tylko jako przełożony klasztoru i inicjator jego barokowej przebudowy, ale również jako człowiek zdolny do organizowania działań militarnych. To Zapolski zorganizował akcję przeciw chłopom planującym powstanie ludowe i doprowadził do ich ostatecznego rozbicia.
Klęska powstania nie przyniosła poprawy położenia chłopów. System pańszczyźniany w Wielkopolsce funkcjonował jeszcze przez blisko dwa stulecia. Wydarzenia z 1651 roku pozostały jednak symbolem oporu ludności wiejskiej przeciwko rosnącemu wyzyskowi feudalnemu. Historycy podkreślają, że choć bunt został szybko stłumiony, jego skala była wyjątkowa. Żadne inne wystąpienie chłopskie w Wielkopolsce nie zgromadziło porównywalnej liczby uczestników. Z tego względu powstanie w dobrach lądzkich cystersów uznawane jest za największe powstanie chłopskie w historii regionu. Sam Królików zaś określany był jako „wieś zbuntowanego Wojciecha”, jako odniesienie do Wojciecha Kołakowskiego, jednego z przywódców powstania.
Dziś powstanie chłopskie z 1651 roku nie zajmuje znaczącego miejsca w powszechnej świadomości historycznej, choć w okolicach Królikowa i Lądu jest nadal pamiętane jako ważny element lokalnego dziedzictwa. Informacje o nim pojawiają się w opracowaniach dotyczących historii wschodniej Wielkopolski oraz dziejów opactwa cysterskiego w Lądzie.
Niestety z powodu upływu lat, źródła historyczne dotyczące samego przebiegu powstania są stosunkowo skąpe. Dokumenty archiwalne, które się zachowały, to rękopisy, listy i relacje opata Jana Zapolskiego, akta klasztoru w Lądzie oraz dokumenty sądowe dotyczące uczestników buntu. Najwięcej szczegółów znajduje się w pracy I.S. Millera z 1952 r., która do dziś pozostaje podstawowym opisem tego wydarzenia.
Opracowanie: Grzegorz Wysocki
Bibliografia:
- I.S. Miller, Ruch chłopski w Wielkopolsce w 1651 r. (Warszawa, 1952);
- B. Staręgowski, Szabla i krucyfiks. Działalność wojskowa Jana Zapolskiego – Opata Lądzkiego;
- bialobloty-bialobloty.blogspot.com/2018/01/powstanie-chopskie-1651-krolikow
Foto: Opactwo cysterskie w Lądzie
Źródło
Wielkopolska Izba Rolnicza
http://www.wir.org.pl/
Artykuł pochodzi z serwisu NowoczesnaFarma.pl
